WAŁBRZYCH -miasto w województwie dolnoœlšskim, w powiecie wałbrzyskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Miasto leży nad rzekš Pełcznicš, w Górach Wałbrzyskich (Sudety Œrodkowe). Spis treœci Według relacji Ephraima Ignatiusa Naso, œwidnickiego kupca, podanej w jego ksišżce z 1667 r. – "Phoenix redivius ducatuum Swidnicensis et Javroviensis", osada Waldenburg, pospolicie zwana Wallenberg, istniała już w 1191 r. Nazwę swš zawdzięczać miała pielgrzymkom do drewnianego koœciółka na pagórku (niem. wallen – pielgrzymować), lub staremu grodowi poœród lasu. Ta druga wersja jest bardziej prawdopodobna, jest bowiem faktem, że w pobliżu tego koœciółka, przy którym tryskało Ÿródło wody mineralnej, istniał nizinny gród otoczony wałami i fosš. Stare zapisy podajš nazwy: Waldenburg (1400 r.) i Waldenberc (1372 r.), co można przetłumaczyć jako "leœny gród" lub "leœna góra". Palisadowy gród wałbrzyski, z wałem dochodzšcym do 8 m wysokoœci, był słowiańskim okopem pierœcieniowym. Miał 44 m długoœci i 32,5 m szerokoœci. W jego miejscu istniała prawdopodobnie osada słowiańska. Wydaje się więc, że Wałbrzych wyrósł z dawnego grodziszcza na pagórku, w pobliżu borów obszernej kotliny, do której zapuszczali się osadnicy z nizin, wšwozem Pełcznicy. Historyczny rodowód miasta wywodzi się z czasów wczesnoœredniowiecznych, prawdopodobnie z końca XII w. W okresie tym istniała już leœna osada słowiańska, która z biegiem lat przekształciła się w mały grodek warowny, wioskę, a w końcu w miasto. Pierwsza w pełni wiarygodna informacja o Wałbrzychu pochodzi z 1305 r. Z tego bowiem okresu zachował się dokument okreœlajšcy wysokoœć œwiadczeń parafii œlšskich na rzecz biskupstwa wrocławskiego, wœród których został wymieniony także Wałbrzych. Status miasta Wałbrzych uzyskał w latach 1400-1426. Z roku 1426 pochodzi historyczna wzmianka o Wałbrzychu jako mieœcie liczšcym ok. 200 mieszkańców. Dzieje Wałbrzycha od 1278 r. zwišzane były z losami księstwa œwidnickiego, a od 1326 r. z księstwem œwidnicko-jaworskim i zamkiem Nowy Dwór, wzniesionym ok. 1290 r. w Podgórzu na Górze Zamkowej przez Bolka I, księcia œwidnickiego. Po 1392 r. księstwo œwidnicko-jaworskie przeszło we władanie cesarza Karola IV Luksemburczyka, który równoczeœnie był królem Czech. Tym samym księstwo podporzšdkowane zostało czeskiemu zwierzchnictwu administracyjnemu. Miasto wielokrotnie zmieniało właœciciela. Przez ponad 250 lat Wałbrzych i okoliczne wsie znajdowały się w posiadaniu rodu Czetryców, czego istniejšcym œladem jest zespół pałacowy budowany w latach 1604-1628, tzw. Pałac Czetryców, obecna siedziba Urzędu Wojewódzkiego. W 1738 r. miasto i przyległoœci kupił Konrad Hochberg, właœciciel sšsiadujšcego zamku Ksišż, jednego z trzech największych w Polsce. Zamek był budowany i rozbudowywany poczšwszy od XIII w. Jest połšczeniem wielu stylów architektonicznych. Po siedemdziesięciu latach pozostawania w rękach rodu Hochbergów miasto przestało być własnoœciš prywatnš i w 1808 r. zaczęło wieœć niezależne życie. Wieki XV i XVI to okres rozwoju rzemiosła tkackiego, którego apogeum przyniósł XVIII w. Był to równoczeœnie koniec wałbrzyskiego tkactwa. Jego miejsce zajęło włókiennictwo, a także górnictwo węglowe, dynamicznie rozwijajšce się od połowy XVIII w. Według przekazów historycznych w roku 1604 Diprand Czetryc wydał "ordunek węglowy", który regulował sprawy wydobycia, magazynowania i sprzedaży węgla oraz wynagrodzenia gwarków. W roku 1747 czynnych było w Wałbrzychu 7 kopalń węgla, a w 1805 r. 54 szyby zatrudniały 895 górników. Wiek XIX i poczštek XX to dla miasta dalszy dynamiczny rozwój istniejšcych i nowo powstałych gałęzi przemysłu: włókienniczego, ceramicznego, szklarskiego, metalowego oraz górniczego. Do dzisiaj pracuje powstała w 1818 r. mechaniczna przędzalnia lnu, uruchomiona w 1920 r. odlewnia żeliwa i fabryka maszyn oraz od 1922 r. fabryka lin i drutu. Nadal z powodzeniem wyroby swe sprzedajš dwie, z trzech istniejšcych, fabryki porcelany powstałe w 1829 i 1845 r. W miarę rozwoju miasta następowała rozbudowa jego infrastruktury komunalnej. Pierwsza linia kolejowa połšczyła Wałbrzych i Wrocław w 1843 r., a od 1896 r. można było dotrzeć pocišgiem do Kłodzka i Czech. Miasto uzyskało także wszelkie niezbędne urzšdzenia komunalne: elektrycznoœć, w 1896, gaz w 1868, wodocišgi w 1905, komunikację tramwajowš w 1898 r. Zamek Ksišż Powiększ Zamek Ksišż Wraz z rozwojem przemysłu miasto rozrastało się, zabudowujšc okoliczne tereny i wchłaniajšc sšsiednie osiedla. Obecny układ urbanistyczny jest wynikiem zarówno ukształtowania terenu, jak i faktu, że częœć dzisiejszych dzielnic była uprzednio odrębnymi miasteczkami zachowujšcymi swoisty klimat. W 1856 r. Wałbrzych otrzymał nowy ratusz. Wœród zabudowy miejskiej zaczęły wyróżniać się obiekty przemysłowe, kominy i piętrzšce się hałdy. W 1939 r. miasto posiadało ok. 65 tysięcy mieszkańców. Po II wojnie œwiatowej, która – podobnie jak I wojna – nie spowodowała większego zniszczenia miasta, nastšpił jego wzrost przestrzenny przy zachowaniu ukształtowanego wczeœniej charakteru przemysłowego. Granice administracyjne rosły dzięki dołšczeniu kolejnych pobliskich gmin, jak i budowie nowych osiedli mieszkaniowych. Efektem tych zmian jest obecna powierzchnia miasta, wynoszšca prawie 85 km^(2). Pochodzenie nazwy miasta "Wałbrzych – miasto wœród gór" – tak według "Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego" należy tłumaczyć nazwę miasta – Walmbrich. Miasto, nad którym wznosi się kopuła Chełmca (851m n.p.m.), położone jest wœród zielonych wzgórz w centralnej częœci Sudetów Œrodkowych, na wysokoœci 450-500 m n.p.m., na pograniczu dwóch rejonów geograficznych: Pogórza Wałbrzyskiego i Gór Wałbrzyskich. Wałbrzych leży nad rzekš Pełcznicš. Wałbrzych, po niemiecku Waldenburg, miał swoje dialektyczne nazwy: Walmbrich, Walbrich. Ta właœnie nazwa występuje w "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego". Najbliższe współczesnej nazwie miasta było jej czeskie okreœlenie Valbrich. Nazwę tę tłumaczono jako "miasto wœród gór" bšdŸ "Lasogród". Gospodarka Wałbrzych jest ważnym oœrodkiem przemysłowym, kulturalnym i naukowym regionu. Rozwinięty jest przemysł budowlany, motoryzacyjny, szklarski, chemiczny, włókienniczy (Camela), odzieżowy, spożywczy. Szczególnie rozwinięty jest przemysł ceramiczny (fabryki porcelany: Ksišż, Wałbrzych, Krzysztof, fabryka Cersanit), oraz przemysł motoryzacyjny (fabryki: Toyota, Takata-Petri, Quin, Faurecia). Wałbrzych był dawniej dużym oœrodkiem wydobycia i przetwórstwa węgla kamiennego. W Wałbrzychu działały trzy duże kopalnie węgla kamiennego (Wałbrzych, Victoria, Thorez). Ostatniš kopalnie zamknięto w połowie lat 90. Obecnie działa jedynie jedna koksownia (Victoria).Transport Wałbrzych jest węzłem drogowym i kolejowym. Przez Wałbrzych prowadzi droga i linia kolejowa do przejœcia z Czechami w Golińsku. Wałbrzych jest połšczony kolejš z trzema miastami: Wrocławiem, Jelenia Górš i Kłodzkiem. .